« جـــــــــــان دادن »

 « جان دادن » یا حالت « احتضار » که در لسان قرآن و روایات اهل بیت (ع) ، « سکرات » و « غمرات » نامیده شده است یکی از سخت ترین لحظه های حیات انسان است. امام سجاد(ع) در همین رابطه می فرمایند: « سخت ترین اوقات و ساعات انسان سه وقت است : وقتی که انسان ملک الموت را میبیند ( سکرات موت ) و هنگامی که از قبر ( برای رفتن به محشر) بر میخیزد و ساعتی در پیشگاه (عدل) الهی می ایستد ، یا به بهشت رود یا به جهنم).

روح آدمی اصلا از سنخ ماده نیست که بتوان تصور جدایی یا ترکیب و تجزیه از آن داشت . جدایی روح از بدن ، همان « قطع تعلقش از جسم » است که نمونه اش جدا شدن مادر از فرزند ، یا دل کندن یک مال پرست از یک مال بخصوص و نظایر آن می باشد. واژه « سکرات »، جمع « سکرة » است که به معنای مستی و بی خبری است. انسان درحال مرگ به جهت مواجه شدن با جهانی کاملا جدید که ملازم با حالاتی جدید است خود را مانند یک مست ، گم و سر گردان میبیند.

درباره سختی لحظه جان کندن ، قرآن کریم آیاتی دارد که برخی از آنها عبارتند از: ( ای رسول ،کاش میدیدی کافران را به هنگام مرگ که ( چسان ) ملائک صورتها و پشت هایشان ( را با تازیانه آتشین ) میزنند و (به آنها میگویند): بچیشید عذاب سوزان را ). « آیه ۵۰ سوره مبارکه انفال ». ( لحظه سکرات موت به حق فرا میرسد ، این است آنچه که تو از آن گریزان و وحشت زده بودی ).« آیه ۱۹ سوره مبارکه ق ».( پس چگونه خواهد بود هنگامی که جانشان به گلو رسید و شما در این هنگام نظاره گرهستید . در حالی که ما به او از شما نزدیکتریم اما شما بصیرت ندارید . اگر به دست شما و طبیعت است و شما را آفریننده ای نیست . پس روح را به جسدش باز گردانید اگر راست میگویید.)« آیه ۸۳و ۸۷ سوره مبارکه واقعه »

از مجموعه این آیات شریفه چنین بر می آید که انسان در لحظه مرگ بلافاصله چشم دلش گشوده میشود و درست مانند حالت رؤیا به وسیله قوه نیرومند خیال صورتهایی را مشاهده میکند. بعضی از این صورتها ، از ملائک موت هستند ، برخی از شیاطین و جنود ابلیس، متعلقات دنیوی از قبیل همسر و فرزندان و اموال و... میباشند.( درباره معاینه و مشاهدی این صورتها به هنگام جان کندن بزودی بحث خواهد شد) 

       « چگونگی حالت مرگ مومنان و کافران » 

نکته بسیار مهمی که باید خاطر نشان ساخت این است که ، سکرات و سختی های ناشی ار آن شامل تمام انسانها نمیشود؛ زیرا روح هر چه پاکیزه تر و تعلقات آن به دنیا و لوازم آن کمتر باشد ، جان سپردن هم به همان نسبت آسانتر خواهد شد. لذا اگر از سکرات بحث میشود، از نوعی عذاب سخت میرود که در اولین مرحله ورود انسان به عالم پس از مرگ رخ میدهد. این عذاب برای کافر و مشرک و منافق مقدمه عذابی است که به دنباله آن ، عذابهای برزخی و قیامت خواهد بود. این عذاب برای مومن ( همانطور که روایات گزارش میدهند ) کفاره گناهان خواهد شد که مومن پس از طی این مرحله ، پاک و پاکیزه از چرک گناه وارد بهشت برزخی و سپس در قیامت کبری وارد بهشت عدن میگردد ؛ چرا که بهشت ، دارالسلام است و میزبانش ( سلام ) « خداوند » و بنابراین انسان « سلیم القلب » و پیراسته از آلودگی گناه را می طلبد.

امام صادق (ع) در همین رابطه فرمودند:« موت کفاره گناهان مومنان است ». براین اساس ما در این فراز ، سکرات موت و سختی های آن را درباره کافر یا مسلمان فاسق و گنهکار مطرح ساخته و صحنه های برخورد ملائکه مرگ را با این قبیل افراد ، به کمک قرآن کریم و روایات اهل بیت (ع) ترسیم مینماییم.

همانطور که در آیات سوره های مبارکه انفال و واقعه ملاحظه شد. کافران در لحظه توفی (جان سپاری) با فرشتگانی روبرو میشوند ( با تازیانه های آتشین به شدت بر صورتها و پشتهایشان میزنند و به این هم اکتفا ننموده با لحن موهنی آنها را به عذابی بدتر (عذاب الحریق ) وعید میدهند.

از حضرت صادق (ع) سوالاتی متعددی راجع به جان کندن انسان پرسیده شده که ما به اختصار برای شما نقل میکنیم.

از امام صادق(ع) خواسته شد که مرگ (جان دادن) را توصیف نمایند.حضرت فرمودند:«مرگ برای مومن خوش بوترین رایحه است که مومن از استشمام آن دچار حالتی شبیه به خواب میشود و در این حالت هر چه درد و رنج است به طور کلی از او منقطع می گردد، در حالی که مرگ برای کافر و فاسق مانند گزش افعی و نیش عقرب بلکه شدید تر از آن می باشد.»

سوال شد؛ چگونه است که ما کافری را، در حال مرگ میبینیم که جان کندن برایش آسان بوده و در این حال می خندد و میگوید وهمچنین اند بعضی مومنین ، اما بعضی دیگر از مومنین هم مانند فاسقین و کافرین در حین مرگ دچار شداید سکرات موت میگردند؟

حضرت فرمودند:« علت راحتی مومن به هنگام مرگ این است که مومنی است پاک و سبکبال که از همین لحظه ثواب اعمال صالح خود را در یافت میکند.مومنانی هستند که به علت گناه، دچار سکرات و شداید جان دادن گشته و همین سختی آنها را از گناه پاک میسازد و آنها را برای دریافت ثواب اعمالشان پاک و پاکیزه میگرداند.اما، علت سهولت و آسانی جان سپردن کافر این است که او در دنیا کارهای خوبی انجام داده و خداوند هم به عنوان پاداش آن کارها ، عذاب جان کندن را از او برداشته تا برای دریافت عذابهای بعدی (عذاب برزخ و قیامت ) حقی نداشته باشد .اما کافری که در حین مرگ دچار سکرات میگردد، آن کافری است که پس از دریافت پاداش حسناتش در دنیا ، عذاب او از همان لحظه جان سپاری آغاز میگردد، این بدان جهت است که خداوند عادلی است که به هیچ وجه ستم روا نمی دارد.»

به حضرت صادق (ع) گفته شد که بعضی می گویند : سکرات موت سخت تر از اصابت دندانه های منشار ( وسیله ای است دارای دندانه های تیز که به وسیله آن خار و خاشاک را جمع آوری میکنند ) بر بدن و بسی سخت تر است از کنده شدن گوشت از بدن به وسیله مقراض( گاز انبر) و ( از لحاظ سنگینی ) بسی درد ناکتر از گردیدن سنگ آسیباب در حدقه های چشم، میباشد.

حضرت فرمود: « ( آری ، این ماجرا بر سر بعضی از کافران و فاجران می آید. آیا نمیبینی حالت بعضی از آنها را به هنگام مرگ و کنده شدن جانشان که چطور دچار این شداید هستند ؟ و این را بدانید که این عذاب ، عذابی است که از عذاب دنیا شدید تر است نه از عذاب قیامت ( وای بر آنها از عذاب قیامت ) ».

« چگونگی حالت مرگ مومنان و کافران »

روزی امیر المومنین علی (ع) از شدت چشم درد ، در حالی که رسول اکرم (ص) به عیادتش آمده بود - ناله میکرد رسول خدا (ص) فرمود : آیا از درد بیتابی میکنی ؟ عرض کرد : یا رسول الله هرگز در عمرم به این شدت درد نکشیده بودم. فرمود : ای علی (بدان) که ملک الموت هنگامی که برای قبض روح کافر می آید،( همراهش میله ای است گداخته از آتش که به وسیله آن روحش را قبض مینماید ،( و درد به قدری شدید است که ) جهنم به فغان می آید علی ( که خوابیده بود به شدت متاثر شد و در جایش نشست و عرض کرد:یا رسول الله بار دیگر فرمایشتان را تکرار کنید ، به راستی از شنیدن این خبر دردم را فراموش کردم سپس عرض کرد : آیا از امتت کسی چنین عذابی را می چشد؟ فرمود : آری :حاکم ستمگر ، خورنده مال یتیم به ستم ، و کسی که شهادت دروغ بدهد .

درباره تمحیص و خلاصی مومن از آثار گناهان نیز احادیثی وارد شده که به ذکر نمونه ای از آن می پردازیم :

حضرت علی (ع) فرمود:« شیعه ما اگر مرتکب معصیتی نگردد، نمیمیرد مگر اینکه به بلایی چه در مال و چه در فرزند و چه در خودش مبتلا گردد و این ابتلا موجب از بین رفتن گناهانش گردد و خدا را به گونه ای ملاقات نماید که هیچ اثری از گناه در او باقی نمانده باشد و اگر مقدار اندکی از گناه در او باقی مانده بود ، به هنگام مرگ دچار سختی و شدت می گردد.( سپس پاک میشود) »

احادیث بسیاری در ترسیم وضعیت کافر و فاسق در لحظه جان کندن نقل شده . اکنون برای تکمیل این مبحث لازم میدانم حال مومنان و مخلصین را به هنگام مرگ از لسان قرآن مجید هر چند کوتاه برای شما نقل نمایم.

درود و تحیت به آنها (متقین) در روزی که خدا را ( در بهشت ) ملاقات میکنند سلام است .

سوره مبارکه احزاب آیه ۴۴.

همانا کسانی که گفتند : پروردگار ما « الله » است و بر این گفته استمرار و استقامت ورزیدند ( یعنی معتقدانه و مقاومانه مقصود خود را تعقیب نمودند ) ملائکه (به هنگام مرگ ) بر آنها نازل شوند ( و عقاب خدا) نترسید و اندوهی به خودتان راه مدهید ، و بشارت باد بر شما بهشتی که قبلا بدان وعده داده می شدید.

و اگر (این انسان در حال مرگ ) از مقربین نزد خدا باشد . پس برای او راحتی و استراحت از تکالیف دنیا و مشقاتش خواهد بود . گفته شده است که روح : رحمت الهی است و ریحان : بویی است از بوهای بهشتی که انسان مومن به هنگام مرگ آن را استشمام می کند. (تا راحت جان سپارد ) و اگر از اصحاب یمین است وی را بشارت دهید که از هر درد و رنج و الم در ایمنی و سلامت است.

سوره مبارکه فصلت آیه  ۳۰

این است ترسیمی که قرآن کریم از کیفیت قبض روح مومن نموده است . مومن در دار تزاحم دنیا برای جلب رضایت حضرت حق ، با تمام موانع مبارزه نموده و به هنگام مرگ در حالی که از صدمات و لطمات دنیا خسته و گرفته گشته است از اسارت و سختیهای دنیا آزاد گشته و آسان و راحت جان می سپارد و با ندای « یا ایتها النفس المطمئنه » در حالی که خدا از او راضی است ، به سزای جاودانی می شتابد. در حالی که کافر در دار دنیا ، قید همه چیز را زده و کمترین توجهی به تربیت و سازندگی خود نداشت ، و دنیا را برای خود یک محیط امن و امان و راحت بی درد سر تلقی میکرد. اینک در لحظه احتضار باید آن را رها کند . گویی آزاد است که او را به زور به زندان می برند و چه زندانی ! آری مومن وقتی می میرد ، راحت می شود و کافر وقتی می میرد ، همه چیز از او راحت می شود.

به نقل از پیامبر گرامی اسلام (ص) که فرمودند : مردم دو دسته اند : یک دسته با مرگشان دیگران را راحت میکنند و دسته دیگر خود راحت میشوند و دیگران اندوهگین .